Wiadomość

Przyjęcie takiej zasady pierwszeństwa wynika także z art. 926 § 2 k.c., który stanowi, że dziedziczenie ustawowe występuje dopiero w następujących sytuacjach:

  • gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy, czyli nie sporządził testamentu
  • gdy sporządzony testament okazał się nieważny lub też został przez spadkodawcę odwołany,
  • gdy żadna z osób powołanych do spadku nie chce lub nie może być spadkobiercą, co następuje na przykład gdy spadkobierca zrzekł się dziedziczenia, został uznany za niegodnego czy też nie dożył otwarcia spadku.

Dziedziczenie na podstawie ustawy następuje wówczas, gdy nie doszło do dziedziczenia na podstawie testamentu, bądź też dziedziczenie to ma miejsce, m.in. gdy doszło do dziedziczenia testamentowego, ale powołany spadkobierca odrzucił spadek, czy też został uznany za niegodnego, a spadkodawca nie dokonał w testamencie podstawienia, a także do dziedziczenia ustawowego dojdzie wówczas, gdy testator zastosuje wyłączenie przyrostu.

W sytuacji, gdy spadkodawca nie zgadza się z ustawowym porządkiem dziedziczenia, to testament jest jedynym skutecznym sposobem, który zmieni tą kolejność dziedziczenia. Przyszły spadkodawca ma prawo zarówno do spisania swojej ostatniej woli, jak i do wskazania dowolnych osób – bez żadnych ograniczeń, które mają otrzymać jego majątek. Zasada pierwszeństwa testamentu nad dziedziczeniem ustawowym została potwierdzona także w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego, który podkreślał, że z polskiej Konstytucji płynie nakaz uwzględniania woli właściciela jako podstawowego czynnika rozstrzygającego o tym, komu mają w razie jego śmierci przypaść przedmioty, które tworzą jego majątek. Jako przykład takiego wyroku można podać wyrok Trybunału z dnia 25 lutego 1999 roku.

Porównania tych dwóch tytułów powołania do spadku dokonano również w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 listopada 2003 roku, w którym Trybunał podniósł, iż: „(…) gwarancje konstytucyjne ochrony prawa dziedziczenia nakładają na ustawodawcę obowiązek ukształtowania instrumentów prawnych w taki sposób, aby zapewniały one możliwość swobodnego rozrządzania majątkiem spadkowym i ochronę woli spadkodawcy. Konstytucja nie przesądza, czy wola właściciela ma skrystalizować się w postaci testamentu, czy też w postaci innego typu czynności prawnej na wypadek śmierci. Swoboda testowania umożliwia pozostawienie majątku w rękach osób najbliższych spadkodawcy i dysponowanie nim po śmierci. Rezultat taki zapewnia przede wszystkim mechanizm dziedziczenia testamentowego (…). Z konstytucyjnych gwarancji prawa dziedziczenia, których komponentem jest swoboda testowania, niewątpliwie wynika prymat dziedziczenia testamentowego w stosunku do dziedziczenia  ustawowego. O losach majątku wchodzącego w skład masy spadkowej decydować zatem powinna w pierwszym rzędzie wola spadkodawcy, a nie ustalone przez ustawodawcę reguły dziedziczenia”, i jak podkreślił: „(…) regulacja obejmująca spadkobranie ustawowe ma charakter uzupełniający względem zasady autonomii spadkodawcy, w tym sensie, że znajduje zastosowanie wówczas, gdy spadkodawca nie zdecydował o losach swojego majątku mortis causa. Stanowisko to, jak wskazano wyżej, znajduje umocowanie w przepisach konstytucyjnych. W konsekwencji należy uznać, że zakwestionowanie woli spadkodawcy może nastąpić jedynie wyjątkowo i w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Nadmierna ingerencja ustawy w suwerenność ostatniej woli spadkodawcy może być uznana za naruszenie istoty prawa dziedziczenia”.

Potwierdzenia prymatu dziedziczenia testamentowego nad ustawowym znajdują się także w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Jako przykład można wymienić orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1998 roku, według którego stwierdzenie nabycia spadku musi honorować wolę spadkodawcy wyrażoną w ważnym testamencie, jak i orzeczenie z 31 stycznia 1997 roku, zgodnie z którym orzeczenie o stwierdzeniu nabycia spadku wydane bez zbadania, czy spadkodawca pozostawił testament, narusza art. 670 § 1 k.p.c., który głosi: „sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. W szczególności bada, czy spadkodawca pozostawił testament, oraz wzywa do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia”.

Dziedziczenie ustawowe to rodzaj dziedziczenia, który można uznać za oparty na dorozumianej woli spadkodawcy. Uznaje się, że dana osoba wie jak wygląda kolejność i zasady dziedziczenia z ustawy, że uznała go za zgodny ze swoją wolą, a w związku z tym świadomie zrezygnowała ze sporządzania testamentu.

W polskim prawie spadkowym istnieje możliwość wystąpienia sytuacji, w której powołanie do tego samego spadku nastąpi częściowo na podstawie ustawy, a częściowo na podstawie testamentu, o czym stanowi art. 926 § 3 k.c., zgodnie z którym: z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, dziedziczenie ustawowe co do części spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Dziedziczenie co do części spadku następuje po pierwsze, gdy spadkodawca ustanowił w testamencie spadkobiercę tylko do części spadku, natomiast pozostała część majątku nie została rozrządzona. Po drugie w sytuacji, gdy do dziedziczenia w testamencie został powołany więcej niż jeden spadkobierca i część z nich – ale nie wszyscy – nie mogą lub nie chcą dziedziczyć, przy założeniu, że nie zachodzi żaden z przewidzianych od tych sytuacji w ustawie wyjątków, a mianowicie podstawienie lub przyrost. Po trzecie, gdy testator rozrządził całym swoim majątkiem, ale w późniejszym czasie niektóre z rozrządzeń odwołał. W tym ostatnim przypadku mamy wówczas taką samą sytuację jak w przykładzie pierwszym.

Spadkodawca ma prawo wyboru między ustawowym a testamentowym porządkiem dziedziczenia. Może sporządzić testament i wskazać w nim osobę, którą powołuje do dziedziczenia, jak również może przyjąć, że porządek dziedziczenia z ustawy odpowiada relacjom występującym pomiędzy członkami jego rodziny, i jednocześnie jest zgodny z jego wolą.

Bibliografia:

  1. Wyrok TK z dnia 25 lutego 1999 roku, K 23/98, OTK 1999, Nr 2, poz. 25(Lex 36178).
  2. Wyrok TK z dnia 25 listopada 2003 roku, K 37/02, OTK-A 2003, Nr 9, poz. 96 (Lex 82400).
  3. Orzeczenie SN z dnia 31 stycznia 1997 roku, II CKU 58/96 (niepublikowane) (Lex 530538).
  4. Orzeczenie SN z dnia 6 lutego 1998 roku, I CKU 206/97 (niepublikowane) (Lex 527100).
  5. S. Babiarz, Spadek i darowizna w prawie cywilnym i podatkowym, Warszawa 2008.
  6. A. Doliwa, Prawo spadkowe, Warszawa 2007.
  7. M. Pazdan (w:) Kodeks cywilny. Komentarz Tom II, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2003.
  8. J. St. Piątowski, System Prawa Cywilnego. Prawo spadkowe tom IV, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986.
  9. E. Skowrońska-Bocian, Prawo spadkowe, Warszawa 2008.
  10. E. Skowrońska-Bocian, Testament w prawie polskim, Warszawa 2004.
  11. P. Skwirowski, M. Czyżewski, Spadki darowizny testamenty, Agora SA, Warszawa 2009.