Wiadomość

Testament może zawierać wszystkie, kilka, albo tylko jedno z powyższych rozrządzeń.

Przykładowe rozrządzenia testamentowe:

Powołanie spadkobiercy, bądź spadkobierców:  Celem tego rozrządzenia jest wyłączenie ustawowego porządku dziedziczenia i ukształtowanie go własną wolą przez spadkodawcę. Zgodnie z art. 959 k.c., spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób. Spadkobiercami mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne.

Można wymienić kilka przesłanek skuteczności ustanowienia spadkobiercy, a mianowicie:

  • powołanie do dziedziczenia musi nastąpić w testamencie,
  • ustanowienie spadkobiercy musi być dokonane przez spadkodawcę, o czym stanowi art. 944 § 2 k.c., zgodnie z którym testator – ze względu na osobisty charakter testamentu – nie może pozostawić wskazania spadkobiercy osobie trzeciej,
  • osoba spadkobiercy musi zostać określona w testamencie przez spadkobiercę w taki sposób, aby można było ją zidentyfikować.

W sytuacji ustanowienia przez spadkodawcę w testamencie jednego bądź kilku spadkobierców istnieje potrzeba określenia wielkości udziału spadkowego, który przypada każdej z dziedziczących osób.  Kompetencja w tym zakresie przysługuje spadkodawcy, jednakże w przypadku braku wskazówek testatora co do tych udziałów – bądź wskazanych wyraźnie w testamencie, bądź ustalonych w drodze wykładni – stosuje się regułę wynikającą z art. 960 k.c., zgodnie z którą, jeżeli spadkodawca powołał do spadku lub do oznaczonej części spadku kilku spadkobierców, nie określając ich udziałów spadkowych, dziedziczą oni w częściach równych.

Przepis art. 961 k.c. stanowi o sytuacji, w której spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie lub osobom tylko poszczególne przedmioty majątkowe. W takim przypadku należy rozpatrzyć dwie sytuacje:

  • gdy przedmioty te wyczerpują prawie cały majątek, to zgodnie z art. 961 zd. 1 k.c., dziedziczy je na podstawie testamentu osoba, której te przedmioty zostały przeznaczone,
  • gdy przedmioty nie wyczerpują prawie całego majątku, wówczas do dziedziczenia powołani zostają spadkobiercy ustawowi, którzy zobowiązani są do wydania zapisu osobie wskazanej w testamencie.

W polskim prawie istnieje zakaz powołania spadkobiercy w testamencie pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Zastrzeżenie warunku lub terminu, które zostało uczynione przy powołaniu spadkobiercy uważane jest za nieistniejące, a tym samym spadkobierca zostaje powołany bezwarunkowo i bezterminowo. Oznacza to, że sporządzony przez spadkodawcę testament jest w pełni ważny, a więc ważne jest także ustanowienie danego spadkobiercy, tak jakby przy jego powoływaniu nie zastrzeżono ani warunku, ani terminu. Od zasady tej istnieją jednak dwa odstępstwa, a mianowicie:

  • gdy z treści testamentu bądź też z okoliczności wynika, że bez skutecznego zastrzeżenia warunku lub terminu dany spadkobierca nie zostałby powołany, to powołanie takie jest nieważne,
  • gdy zastrzeżony przy powołaniu spadkobiercy warunek ziścił się lub nie ziścił się przed otwarciem spadku albo zastrzeżony termin nadszedł przed otwarciem spadku, wówczas zastrzeżenie warunku lub terminu jest w pełni skuteczne – co wynika z art. 962 zd. 3, które wyłącza zastosowanie art. 962 zd. 1 i 2 k.c.

Zapis zwykły: Zgodnie z art. 968 k.c. zapis jest rozrządzeniem testamentowym, poprzez które spadkodawca może zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Zapisem można zobowiązać także zapisobiercę i wówczas mamy do czynienia z dalszym zapisem. Dzięki instytucji zapisu, zwanego też legatem, spadkodawca może zdecydować w testamencie, aby określona osoba otrzymała przysporzenie majątkowe nie stając się jednak spadkobiercą.

Można wymienić kilka cech zapisu, a mianowicie:

  • zapis musi być ustanowiony przez spadkodawcę,
  • źródłem zapisu może być wyłącznie testament, nie może być nim żadna inna czynność,
  • zapis nie może wynikać z ustawy,
  • zapis musi być dokonany na rzecz oznaczonego podmiotu – spadkodawca musi zindywidualizować osobę zapisobiercy,
  • przedmiotem zapisu musi być określone świadczenie majątkowe,
  • zapis może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu o czym mowa w art. 975 k.c.

W przypadku braku odmiennej woli spadkodawcy zapis jest bezskuteczny, gdy spadkodawca był w chwili swojej śmierci zobowiązany do zbycia rzeczy, będącej przedmiotem zapisu, czy też gdy przedmiotem zapisu jest rzecz oznaczona co do tożsamości i nie należy do spadku w chwili jego otwarcia. Nie może być wykonany zapis, jeżeli jego przedmiot nie wchodzi w skład spadku, bądź też, gdy w wyniku zobowiązania spadkodawcy ma on zostać przekazany innej osobie niż zapisobierca.

Uprawnionym z tytułu zapisu jest ten, na czyją rzecz zapis został ustanowiony, a nazywany jest zapisobiercą. Do zapisu i zapisobiercy stosuje się odpowiednio przepisy o powołaniu spadkobiercy, zdolności do dziedziczenia i niegodności. Zrzeczenie się dziedziczenia nie pozbawia zapisobiercy ustanowionego na jego rzecz zapisu.

Zapis może zostać ustanowiony także na rzecz spadkobiercy. W takiej sytuacji zapisobierca, który jest również spadkobiercą, otrzymuje zapis ponad swój udział spadkowy i nazywa się go wówczas zapisem naddziałowym – prelegatem.

W sytuacji ustanowienia zapisu na rzecz kilku osób bez określenia ich udziałów, zapis przypadnie tym osobom w częściach równych.

Przedmiotem zapisu jest zawsze określone świadczenie majątkowe, które może być:

  • jednorazowe, okresowe lub ciągłe,
  • podzielne lub niepodzielne,
  • oznaczone co do tożsamości lub co do gatunku.

Jako przedmioty zapisu można wymienić m.in.:

  1. przeniesienie prawa własności rzeczy lub prawa użytkowania wieczystego,
  2. ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego,
  3. świadczenie określonej sumy pieniężnej, która może być oznaczona jako ułamkowa wartość udziału spadkowego,
  4. przelew wierzytelności,
  5. zwolnienie z długu,
  6. wykonanie określonych usług.

Polecenie: Zgodnie z art. 982 k.c., polecenie to rozrządzenie testamentowe, poprzez które spadkodawca może w testamencie nałożyć na spadkobiercę (ustawowego bądź testamentowego) lub na zapisobiercę (ewentualnie dalszego zapisobiercę) obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. W przypadku, gdy jest więcej niż jeden spadkobierca czy zapisobierca, a spadkodawca nie wskazał kogo obciąża poleceniem, wówczas wszyscy są obciążonymi w odniesieniu do przysługujących im udziałów spadkowych.

Funkcją polecenia jest danie spadkodawcy możliwości załatwienia spraw, których nie może on załatwić przez inne rozrządzenia testamentowe. W drodze polecenia można m.in. zadecydować o swoim pogrzebie, o nagrobku dla siebie czy o specjalnej pieczy nad inną osobą, np. poprzez ufundowanie stypendium.

Przedmiotem polecenia jest określone przez spadkodawcę w testamencie działanie lub zaniechanie osoby obciążonej poleceniem, które to działanie lub zaniechanie może mieć wartość majątkową lub też nie musi takiej wartości posiadać, jednakże nie może być sprzeczne z prawem lub z zasadami współżycia społecznego.

Polecenie może być nałożone na daną osobę, aby zaspokoić interesy indywidualne:

  • testatora, np. dyspozycja spadkodawcy w sprawie jego pogrzebu – obowiązek skremowania zwłok spadkodawcy,
  • obciążonego poleceniem, np. polecenie przeznaczenia spadku na sfinansowanie własnych studiów zagranicznych,
  • osoby trzeciej, np. polecenie, w którym spadkobierca ma przeznaczyć część spadku na edukację pasierba spadkodawcy,

jak również w celu zaspokojenia interesu społecznego, np. spadkobierca ma obowiązek powołania fundacji na określone przez testatora cele.

Spadkodawca może modyfikować porządek dziedziczenia ustawowego, jak również wielkość udziałów poszczególnych spadkobierców w spadku. Nie ma ograniczeń w dysponowaniu majątkiem mortis causa w treści testamentu. Treść jest wyrazem woli testatora. Rozrządzenia testamentowe dają testatorowi możliwość wprowadzenia do obowiązującego porządku dziedziczenia zmian, które według niego są pożądane ze względu na stosunki panujące w jego rodzinie.

Wola spadkodawcy powinna być wykonana zgodnie z jej treścią, z zastrzeżeniem, iż nie może być sprzeczna z obowiązującymi przepisami prawa cywilnego. W przypadku zagadnienia skuteczności dokonanych rozrządzeń należy zwrócić uwagę, iż ich skuteczność może być ograniczona przez właściwe przepisy. Chodzi np. o instytucję zachowku, która ustala granice swobody w dysponowaniu majątkiem.

Bibliografia:

  1. Uchwała siedmiu sędziów SN z 22 marca 1971 r., III CZP 91/70, OSN 1971, Nr 10, poz. 168 (Lex 1239).
  2. Uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1975 r., III CZP 14/75, OSNC 1976, Nr 2, poz. 28 (Lex 1875).
  3. Postanowienie SN z dnia 29 listopada 1977 r., III CRN 291/77, OSPiKA 1978/12/224 (Lex 5079).
  4. J. Biernat, P. Cybula, Prawo spadkowe– pytania, kazusy, tablice, Warszawa 2009.
  5. A. Doliwa, Prawo spadkowe, Warszawa 2007.
  6. L. Kaltenbek-Skarbek, W. Żurek, Prawo spadkowe Poradnik, Zakamycze 2002.
  7. P. Kierończyk, Spadki Orzecznictwo, Sopot 1999.
  8. E. Niezbecka, Prawo spadkowe w zarysie, Lublin 2000.
  9. M. Pazdan (w:) Kodeks cywilny. Komentarz Tom II, red. Krzysztof Pietrzykowski, Warszawa 2003.
  10. J. St. Piątowski (red.), System Prawa Cywilnego. Prawo spadkowe tom IV, Ossolineum 1986.
  11. J. St. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 2003.
  12. E. Skowrońska-Bocian, Prawo spadkowe, Warszawa 2008.
  13. E.  Skowrońska-Bocian, Testament w prawie polskim, Warszawa 2004.
  14. S. Wójcik, Podstawy prawa cywilnego Prawo spadkowe, Warszawa 2002.
WR