Wiadomość

Przesłanki dziedziczenia przez spadkobiercęZdolność do dziedziczenia

Zdolność do dziedziczenia to zdolność nabywania praw i obowiązków w drodze dziedziczenia, a więc zdolność bycia spadkobiercą. Jest ona przejawem zdolności prawnej, czyli możliwości bycia podmiotem praw i obowiązków związanych z prawem cywilnym. Zdolność prawna jest pojęciem zawartym w art. 8 i nast. oraz w art. 33 i nast. k.c. W myśl polskiego prawa spadkowego zdolność do dziedziczenia mają zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne. Osoby fizyczne posiadają nieograniczoną zdolność do dziedziczenia, natomiast osoby prawne ograniczoną, w takim zakresie, w jakim ograniczona jest ich zdolność prawna.*

Jeśli chodzi o zdolność do dziedziczenia osób fizycznych, to każdy człowiek posiada ją od chwili urodzenia, albowiem zgodnie z art. 8 k.c. każdy człowiek od chwili urodzenia posiada zdolność prawną, a zdolność do dziedziczenia jest jednym z jej przejawów.  Polskie prawo przewiduje także zdolność do dziedziczenia przez dziecko poczęte (nasciturusa), ale nienarodzone w chwili otwarcia spadku.  Nasciturus, zgodnie z art. 927 § 2 k.c., posiada warunkową zdolność do dziedziczenia – dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą, pod warunkiem, że urodzi się żywe.

 

Jak stanowi art. 9 k.c., w razie urodzenia dziecka domniemywa się, że przyszło ono na świat żywe. Dziecko, które było poczęte w chwili otwarcia spadku i urodziło się żywe, otrzymuje zdolność do dziedziczenia od chwili otwarcia spadku (ex tunc), nabywając prawa i obowiązki wchodzące w skład spadku.

Jeśli chodzi o osoby prawne to ich zdolność do dziedziczenia jest ograniczona, z czego wynika przede wszystkim fakt, że dziedziczą wyłącznie z testamentu, poza pewnymi wyjątkami.** Koniecznym wymogiem do posiadania przez osoby prawne zdolności do dziedziczenie jest ich istnienie w chwili otwarcia spadku. Zgodnie z art. 37 k.c., osobowość prawną, a więc tym samym zdolność prawną, jednostka organizacyjna uzyskuje z chwilą wpisu do odpowiedniego rejestru. Mimo że przesłanką konieczną do posiadania przez osobę prawną zdolności do dziedziczenia jest jej istnienie w chwili otwarcia spadku, to polskie prawo wymienia pewien wyjątek, a mianowicie przewiduje ustanowienie fundacji w testamencie. Jest to możliwe zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku o fundacjach. Jak stanowi art. 927 § 3 k.c., fundacja ustanowiona w testamencie może być spadkobiercą pod warunkiem, że zostanie wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego w ciągu 2 lat od ogłoszenia testamentu. Fundacja posiada, tak jak nasciturus, warunkową zdolność do dziedziczenia, stanie się nabywcą praw i obowiązków należących do spadku, jeżeli spełni przesłankę opisaną powyżej, czyli zostanie w określonym czasie wpisana do odpowiedniego rejestru, a spełnienie tego wymogu powoduje skutki ex tunc.

* Zgodnie ze zdaniem Z. Szczurka, osoby prawne posiadają zdolność prawną od chwili ich powstania. Podobnie jak w przypadku zdolności prawnej osób fizycznych, osobom prawnym zdolność prawna przysługuje zasadniczo w pełnym zakresie. Ograniczenia tej zdolności mogą wynikać:

  • z istoty osób prawnych, a mianowicie: zdolność prawna osoby prawnej nie rozciąga się na te prawa i obowiązki, które mogą przysługiwać wyłącznie ludziom, np. z zakresu prawa rodzinnego (władza rodzicielska), czy prawa spadkowego (osoba prawna nie może sporządzić testamentu),
  • z ustawy, a więc np. osoba prawna nie może być podmiotem służebności osobistej (art. 296 k.c.), czy też nie może dziedziczyć na podstawie ustawy (za wyjątkiem gminy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy i Skarbu Państwa - art. 935 k.c.),
  • ograniczenia wynikające  z przepisów ustrojowych danej osoby prawnej, np. z jej statutu.

Zdolność prawna osoby prawnej wygasa z chwilą ustania tej osoby. Z kolei jej ustanie następuję z chwilą wykreślenia z rejestru albo ustawowego zniesienia osoby, która podlega wpisowi do rejestru.

** W przypadku braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, na jej mocy spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego, a jeżeli nie da się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej, to wówczas spadek przypada Skarbowi Państwa. W tych przypadkach zarówno gmina, jak i Skarb Państwa to spadkobiercy ustawowi.

Niegodność dziedziczenia

Celem instytucji niegodności jest niedopuszczenie do sytuacji, w której korzyść majątkową uzyskałby podmiot, który popełnił przeciwko spadkodawcy przestępstwo albo naruszył jego swobodę testowania. Sytuacje, w których spadkobierca może być uznany za niegodnego przedstawia art. 928 § 1 k.c., w którym zostały one podzielone na trzy grupy i są następujące:

  1. dopuszczenie się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy,
  2. nakłonienie spadkodawcy groźbą lub podstępem do sporządzenia lub odwołania testamentu, bądź też przeszkodzenie spadkodawcy w taki sam sposób w którejś z tych czynności,
  3. umyślne zniszczenie lub ukrycie testamentu spadkodawcy, bądź też podrobienie go lub przerobienie albo skorzystanie świadomie z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę.

Dopuszczenie się przez spadkobiercę, któregoś z wyżej wymienionych czynów, nie powoduje samo przez się niegodności. Spadkobierca staje się niegodny wówczas, gdy za niegodnego uznaje go sąd.  Uznania danej osoby za niegodną może żądać „każdy kto ma w tym interes”, ale żądanie to może być wniesione dopiero po otwarciu spadku, do którego niegodny został powołany. Z żądaniem tym związane są dwa ograniczenia, a mianowicie nie można z nim wystąpić jeżeli upłynął przewidziany w tym celu termin – rok od dnia, w którym osoba mającą w tym interes dowiedziała się o przyczynie niegodności, jednak nie później niż przed upływem trzech lat od otwarcia spadku, albo jeżeli spadkodawca przebaczył spadkobiercy, który dopuścił się czynu uzasadniającego niegodność.

Jak wynika z art. 928 § 2 k.c., skutkiem niegodności dziedziczenia jest wyłączenie spadkobiercy od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Zrzeczenie się dziedziczenia

Zrzeczenie jest umową zawieraną pomiędzy przyszłym spadkodawcą a osobą, która jest jego potencjalnym przyszłym spadkobiercą ustawowym, wyłączając gminę i Skarb Państwa.* Jest to wyjątek od zasady zawartej w art. 1047 k.c., zgodnie z którą umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna. Zrzeczenie się dziedziczenia zawarte jest w art. 1048 k.c. i zgodnie ze zd. 2 tego artykułu, aby było ważne powinno mieć formę aktu notarialnego. Jest to umowa nieodpłatna.

Głównym skutkiem zrzeczenia się dziedziczenia jest wyłączenie od dziedziczenia zrzekającego oraz, jeśli umowa nie stanowi inaczej, jego zstępnych, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku. Spadkobierca ustawowy, który zrzekł się w umowie z przyszłym spadkodawcą dziedziczenia po nim, nie traci prawa do dziedziczenia testamentowego i niezależnie od tego czy testament został sporządzony przed czy po zawarciu umowy może dziedziczyć na jego podstawie.

Ustawa nie dopuszcza możliwości, w której zrzeczenie się dziedziczenia mogłoby nastąpić w drodze jednostronnej czynności prawnej. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie ma charakteru definitywnego, albowiem w każdej chwili – aż do otwarcia spadku – można jej skutki – poprzez zawarcie pomiędzy tymi samymi stronami nowej umowy – uchylić. Skutkiem umowy uchylenia zrzeczenia się dziedziczenia jest odzyskanie przez zrzekającego się uprawnień, które przysługują mu w dziedziczeniu ustawowym.

* Wyjątkiem spadkobiercy ustawowego, który nie może się zrzec dziedziczenia jest Skarb Państwa oraz gmina – podmioty te nie mogą zrzec się dziedziczenia, tak jak i odrzucić spadku przypadającego z ustawy. Dzięki temu zakazowi jest możliwa realizacja założenia, że spadek nie może pozostać bez spadkobiercy.

Bibliografia:

  1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks Cywilny (Dz.U.1964.43.296).
  2. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (t.j. Dz. U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.).
  3. Uchwała SN z dnia 15 maja 1972 r., III CZP 26/72, OSNC 1972/11/197 (Lex 1425).
  4. A. Doliwa, Prawo spadkowe, Warszawa 2007.
  5. J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1990.
  6. J. St. Piątowski, System Prawa Cywilnego. Prawo spadkowe tom IV, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986.
  7. J. St. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 2003.
  8. E. Rott-Pietrzyk, Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, Rejent, rok 16, nr 3(179), marzec 2006.
  9. E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2007.
  10. E. Skowrońska-Bocian, Prawo spadkowe, Warszawa 2008.
  11. Z. Szczurek, Prawo cywilne dla studentów administracji, Warszawa 2009.
  12. H. Witczak, A. Kawałko, Prawo spadkowe, Warszawa 2008.
  13. S. Wójcik, Podstawy prawa cywilnego Prawo spadkowe, Warszawa 2002.